Święta polskie na coraz weselej

Odwieczna walka o rząd dusz wchodzi w kolejną rundę. Polska ma jak zwykle zaszczyt robić za scenę tego cyrku.

(Tu jest mały wtręt od autorki, która przeprasza wszystkich etnologów, kulturoznawców, religioznawców i antropologów kulturowych, którzy być może poniosą szkody w trakcie  zgrzytania zębami przy lekturze za ogromne uproszczenia i haniebne skróty dokonane na potrzeby pomieszczenia się w notce i nie zrobienia z niej nudziarstwa pękającego od przypisów. W razie czego proszę o łagodny wymiar kary w komentarzach)

Pierwszy front walki o chtoniczne święta na naszym terenie stoczyliśmy dość dawno, gdy swojskie Dziady zostały wyrugowane przez Wszystkich Świętych, a rytuały związane z kultem przodków, komunikacją ze zmarłymi i magią przechodzenia między światami zostały zsakralizowane, wtłoczone w ramy liturgiczne i zawłaszczone, po zmianie nazw i przypisaniu im nowych symbolicznych znaczeń. (Tu dygresja, że jest to dość stare zagranie kościoła zwanego powszechnym, i że tą praktyką oswajał sobie tereny pełne kultów lokalnych – ot, chrzcząc Izydę z Horusem Marią z Jezusem i wprowadzając do ikonografii kobietę karmiącą dziecko w sztywnej, hieratycznej pozie. Jako że z oryginałem szedł cały pakiet wyobrażeń i akcesoriów, Maria Żydówka wzbogaciła się po drodze o należący pierwotnie do Izydy, Królowej Nieba, płaszcz z gwiazdami, a półksiężyc, na którym niekiedy bywa przedstawiana, jest też częścią tego zapożyczonego wizerunku)

Izyda z Horusem, rzeźba z brązu, zbiory Muzeum Narodowego – można sobie porównać wizerunkami znanymi z kościołów

I tak oto ofiary z żywności składane duchom przodków zostały w naszej kulturze w postaci wieńców i kwiatów, ogniska wskazujące drogę zabłąkanym duszom skurczyły się do zniczy (acz w ostatnich latach znów się rozdymają do imponujących rozmiarów, patrząc po ofercie plastikowych i szklanych monstrów dostępnych w handlu), uczty ku czci przodków zredukowały się do sezonowych, przycmentarnych straganów z jedzeniem rzadko dostępnym w innych porach roku (obwarzanki, pańska skórka) lub prozaicznym bigosem z przyczepy campingowej. Pozostał wymiar społeczny, zgromadzenia się wokół zmarłych i ich wspominania, i duchowy, mniej lub bardziej należący do sfery religijnej. Tak oto święto pogańskie zostało wchłonięte przez rok liturgiczny, przyswojone i zaadaptowane do nowego światopoglądu wraz z całym folklorem i obrzędem, który bez dawnych wierzeń nie ma sensu, ale na tym właśnie folklorze najmocniej się trzyma. Kościół mógł odetchnąć, że spójność została zachowana, schizma pogańska z powodu Dziadów i celebry mu nie grozi, a rok liturgiczny zyskał trochę błyskotek do oprawy. Niestety, nie minęło marne kilkaset lat, a nad Polskę, udręczoną nie dość historią, dramatem i rodakami, nadciągnęła kolejna inwazja kulturowa, tym razem z dalszego zachodu – Halloween.

(Tu kolejna dygresja, że jak nasze Zaduszki są wpierw zlaicyzowanymi, a potem – skatolicyzowanymi pogańskimi obrzędami z dziedziny kultu zmarłych, tak Halloween w obecnym kształcie jest rezultatem przetrawienia przez folklor miejski USA oraz machinę konsumpcyjno-komercyjną obrzędów Samhain, czyli celtyckiego święta zakończenia zbiorów, końca lata i wegetacji, nocy błąkających się po ziemi duchów – a przy okazji jednego z Wielkich Sabatów. Co jest poniekąd lekko zabawne, że oto pogański obrządek zagraża naszej wielkiej polskiej katolickiej świętej tradycji po raz kolejny – raz wyłażąc spod spodu jako pozostałość naszych lokalnych, słowiańskich mitów i wierzeń – których nb mamy mnóstwo we wszystkich świętach kalendarza! – a ponownie jako importowany z zachodu produkt dynionośny)

Wracając jednak do naszego kulturkampfu: w związku z nadciągnięciem do hipermarketów plastikowych zębów Drakuli, poliestrowych płaszczyków maga i strzępiących się sukienek czarownic w komplecie ze szpiczastym kapeluszem z tektury (brodawki na nos do zdobycia we własnym zakresie) nastąpiło poważne wzmożenie sił tradycyjnie odpowiedzialnych za odpowiednie zabawy dziecięce. Katechetki i proboszczowie jak Polska długa i szeroka zaczęli wypuszczać z siebie różne wyrazy dezaprobaty dla zagrożeń duchowych płynących z przebierania się za diabła czy wiedźmę (zauważmy przy tym złośliwie, że sam diabeł nie budzi najmniejszych wątpliwości tego czcigodnego gremium, gdy lata po sąsiadach dwa miesiące później, w orszaku kolędników – więc nie o to tu chodzi bynajmniej, że się grono katolickich wychowawców diabłem jako takim brzydzi). Wyrazy wezbrały i zaowocowały w wielu szkołach imprezą konkurencyjną – Balem Wszystkich Świętych.

Wiedziony tradycją kościół katolicki, matka nasza polska despotyczna, uznał, że skoro udało się raz, to i drugi pójdzie tak samo łatwo – i zażądał, by dzieciaki pragnące przebieranek o treści niestosownie makabrycznej nawróciły się na właściwy gatunek i poprzebierały za katolickie osobistości duchowe. Nie, nie żartuję. Oddajmy zresztą głos poecie katechecie, oto autentyczne ogłoszenie z jednej z warszawskich szkół podstawowych:

„HOLLY WINS – POCHÓD WSZYSTKICH ŚWIĘTYCH
(imię i nazwisko autorki wycięte – naima)
31 października przebieramy się za ŚWIĘTYCH. Chcemy pokazać radosny aspekt świętowania ze Wszystkimi Świętymi w niebie. Dlatego też w przeddzień 1 listopada zapraszamy wszystkich do przebierania się za swoich ulubionych świętych (na przykład swoich patronów).”
Czy uważam to za absurdalne? Oczywiście.
Czy uważam to za niemądre? Ależ.
Czemu uważam, że warto o tym aż całą notkę, dobro wszak mocno limitowane na tym blogu?

Ponieważ jest to pomysł okropny, jeśli pomyśleć o nim serio i to wewnątrz samego paradygmatu religijnego, z którego niby wyszedł. Jeśli komuś źle się kojarzy oswajanie demonologii i mroku i śmierci przez wkładanie świecących wampirzych zębów i wyłudzanie cukierków w sąsiedztwie, to sugerowanie, że przebieranie się za świętych danego kultu po to, by popląsać na szkolnej dyskotece wydaje się dla odmiany profanacją i bluźnierstwem. Jeśli popatrzeć na to z perspektywy empatycznej, że oto wychowawcy martwią się, że na młode dusze horror demonicznych kostiumów może mieć zły, bo traumatyzujący wpływ, to niepojęte jest, by bez chwili wahania sugerowali przebieranki za takich oto popularnych świętych patronów

Śmierć polskich męczenników

Tortury polskich męczenników

 

Hans_Baldung_Grien_Enthauptung_der_hl_Dorothea

Ścięcie Świętej Doroty (źródło: Wiki commons)

 

Sebastiano_del_Piombo_001 Męczeństwo św Agaty

Sebastiano del Piombo – Męczeństwo Świętej Agaty (źródło – Wiki commons)

Poniżej wersja dla tych, którym obrazki nie wystarczą i lubią sobie poczytać horrory:

Makabra nr 1

Makabra nr 2

Makabra nr 3

Swoją drogą, ciekawe, jak by zareagowała katechetka, zachęcająca młodzież do uczczenia patronów, na uczennicę wcielającą się w świętą Agnieszkę, przemocą wrzuconą do burdelu? Lub na inną, z poświęceniem odgrywającą świętą Barbarę z odciętymi w trakcie tortur piersiami? O Szymonie Słupniku czy zabitym przez łuczników świętym Sebastianie nie ma co mówić, mają dużo bardziej konwencjonalny, Halloweenowy sztafaż.

Dla ustalenia uwagi, pragnę przypomnieć, że wszystkie te potwory, za które dzieci się pragną raz w roku przebrać, są doskonale identyfikowane jako postaci fikcyjne, literackie czy popkulturowe. Batman czy Dracula, Barbie czy czarownica, są wymyślonymi bohaterami filmów czy komiksów, co do których realnego istnienia dzieci raczej nie mają wątpliwości. (A jeśli mają, to problem nie leży w samym Halloween ani w przebierankach) Tymczasem kościół katolicki stanowczo się upiera, że cały wyniesiony na ołtarze panteon to prawdziwi ludzie, włącznie z męczennikami, więc proponowane przez katechetkę radosne obchodzenie imprezki przez ubranie się w strój zatłuczonego przez przeciwników ideologicznych człowieka znienacka przestaje mieć charakter frywolnej zabawy i radosnego świętowania ze świętymi, a raczej zieje makabrą dużo gorszą niż korowód poprzebieranych Rokitów. Jeśli ktoś nadal nie chwyta, proponuję taki oto eksperyment myślowy – czy taktownym i radosnym przebraniem na bal wszystkich świętych w podstawówce byłby kostium Maksymiliana Kolbe? Ten ikonograficzny oświęcimski pasiak? A strój Popiełuszki, być może razem z bagażnikiem samochodu, w którym wożono jego zwłoki? Da się w tym tańczyć na szkolnej dyskotece do Miłości w Zakopanem?

Ja rozumiem, że kościół się brzydko chwyta i nie lubi, jak mu podbierać daty na imprezy. Nie oczekuję, że nagle nastąpi wycofanie na swoje pozycje i kontrofensywa ideologiczna ograniczy się do pofukiwania z ambon na niestosowne dla polskiego kalendarza świąt wygłupy i sprośności nielicujące z zadumą czy maratonem cmentarnym. Oczekuję jednak, że naczelny głos w polskim domu, zawodowy etyk, moralista i upominacz, specjalista od tego co wolno, co wypada i co jest w ogóle do pomyślenia, kościół katolicki w osobach swoich aktywistów jednak będzie wykazywał się primo minimalną choćby znajomością własnej historii i mitologii, secundo zaś – raz na czas się zastanowił, co wygaduje. Bo jest mi jako ateistce głupio teraz, że mnie zniesmacza i lekką grozą przejmuje to, co katecheci proponują jako radosną zabawę w świętych. Może to kwestia wyczucia i smaku, a mój jest spaczony moralnym relatywizmem i cywilizacją śmierci, ale mniej straszliwe i zionące moralną zgnilizną wydają mi się sześcioletnie szczerbate wampiry niż sześcioletnie Karoliny Kózkówny.

I naprawdę, szanowny Kościele, nie sądzę, że ta sztuka, która raz się udała z przechwyceniem Dziadów w trybie serio, powiedzie się równie udatnie w trybie rozrywkowym z podmianą Halloween na marsz świętych pańskich. Ponieważ:

Hegel powiada gdzieś, że wszystkie historyczne fakty i postacie powtarzają się, rzec można, dwukrotnie. Zapomniał dodać: za pierwszym razem jako tragedia, za drugim jako farsa.

Karl Marks

 

Reklamy

7 thoughts on “Święta polskie na coraz weselej

  1. „(…) na ostatku szedł nieszczęsny Szymon Słupnik z wielkim słupem w zadku”. Sorry, tak jakoś mi się skojarzyło gdy Orihime przeczytała to na stronie szkoły.

    A co do meritum, to jedyne co chciałobym nadmienić, to albo krytykujemy, albo trollujemy (trolling też może być formą krytyki, ale niekompatybilną z innymi). Jak rozumiem katechetów z nadęciem i oczywiście naszych braci z pozostałych 51 stanów (gdzie z resztą katolicy są niezbyt licznym towarzystwem, a święci przez większość chrześcijańską są traktowani jak odmiana pogańskich bóstw); nie chodzi o pląsanie na dyskotece z żelkowymi cyckami w dłoniach czy serią zakrwawionych strzał w plecach (w wersji nowoczesnej to chyba z plamami błękitu pruskiego lub oznakami utopienia jak chcemy być lokalni i patriotyczni). Chodzi raz, o pochód (katolicy kochają pochody), dwa, o ikonograficzne przedstawienie świętych, prawdopodobnie w stylistyce bizantyńskiej (pal diabli, że prawosławni, ale katolicka ikonografia chętnie nawiązuje do ich estetyki) – powłóczyste szaty, aureolki z drutu i takie tam badziewie (ale ta nieszczęsna Agata nawet w takim przedstawieniu ma cycki na tacy, więc pewnie nie należy się za nią przebierać), a trzy o poświęcenie czasu (pewnie kosztem przeładowanego i tak programu) na lekcjach by pogadać o katolickiej mitologii (np. zamiast greckiej, którą teraz przerabiają).

    Jeszcze ad „realności” wielu świętych, są oni tak samo autentyczni jak Dracula Stokera czy trzydolarowy banknot. To z resztą było jednym z przyczynków odrzucenia kultu świętych przez pierwszą falę protestantyzmu. Kościół po prostu zawłaszczył sobie rozmaite lokalne bóstwa i podorabiał do nich hagiografie i tak zostało. Czasami wręcz nie wiadomo czemu taka osoba była święta, bo zawłaszczającemu ewidentnie zabrakło pomysłów, więc jest taka w Niemczech na przykład, imienia nie pomnę, co jej zasługą było najwyraźniej to, że urodziła się i umarła i nie zrobiła nic okropnego w międzyczasie. Ale patronuje świętemu źródełku, które było święte zanim Germanie uznali, że ten biskup Rzymu to jednak ma fajny pomysł na scementowanie władzy.

    A co do samego Halloween, to sprawa jest bardziej skomplikowana. Czytałom podrzucony przez Orihime art jakiegoś xiędza z pozostałych 51 stanów, który wprawdzie kompletnie nie miał pojęcia o starych religiach Europy (np. twierdził że Samhain było małym, nieistotnym świętem), za to ciekawie wskazał, że Halloween raczej bliżej do Dnia Guya Fawkesa i francuskich Danse Macabre przemieszanych z irlandzkimi tradycjami, ale nie tymi celtyckimi, tylko nowszymi, katolickimi (wiem, też w nich sporo wcześniejszych obyczajów, ale już się nie czepiajmy), zalanych sosem komercji i starannie wymieszanych. Ot, dziwna synkretyczna tradycja, jakich na kontynencie amerykańskim sporo (i więcej w nim katolicyzmu niż nasi xięża chcą widzieć).

  2. @chakravant
    Tytułem odpowiedzi na tezę, że szkoły urządzają skromny pochód a nie karnawałowe pląsy: http://fiat.fm/kosciol/bal-wszystkich-swietych/
    To, że gros tzw wczesnych świętych to wcielone żywcem lokalne bóstwa z dopisanym chrześcijańskim życiorysem to jest dość jasne. To, że ich istnienie jest umiarkowanie prawdopodobne w tej wersji, jaką podają hagiografie – również. Ja tu próbuję opisać sytuację z punktu widzenia katolika, który ma przykazane w tych wszystkich Sebastianów i Agaty i innych świętych młodzieńców pieczonych żywcem wierzyć jak w grawitację i ZUS, i wówczas z jego punktu widzenia taka potupaja musi być blasfemiczna, chyba że jest arcymistrzem redukowania sobie dysonansu poznawczego.

  3. @naima

    Ok, to jest ten moment, gdy sprawdzam GPS, widzę nazwę kraju i przestaję się dziwić. Jak pamiętam co sugerowali nasi bracia z pozostałych Stanów (za wielką wodą) i krzyczały za nimi różne frondelki, to miało być _poważne_. Jak widać, powaga może być różnie definiowana. O skromności nie pisałom, pamiętam gdzie mieszkamy i że skromność z kościołem katolickim kojarzy się na podobnej zasadzie jak żółw z szybkością.

    My point był jednak taki, że nikt ze wzmożonych religijnie nie sugeruje, by świętych zmieniać w święte zombie, tylko właśnie wprost przeciwnie, białe szatki, aureolki, Nasz Prawdziwy Karol Co Został Papieżem I Już Nie Karol, takie tam.

    Co do twojej wizji, Rin po eksperymentalnym chodzeniu na religię ma już dość, zwłaszcza że zajęcia zaczęły się od rysowania jezusków na krzyżu z naciskiem na gwoździe i inne elementy stolarskie.

    Also, cała masa tych prawicowych i wierzących w ZUS nie wierzy i kombinuje jak może.

  4. Proponuję czytać dosłownie to, co piszą: Bal Wszystkich Świętych a nie marsz zadumy i refleksji.
    Oraz wskazówki, by się przebierać za świętych, najlepiej ulubionych lub patronów, nie wiem, po czym ich odróżnić jeśli nie po ich emblematach czy akcesoriach. Dress code nie jest bynajmniej zawarty w zaproszeniu, moje domniemanie jest tak samo dobre jak twoje (twoje o tyle lepsze, że nie grozi Hiszpańską Inkwizycją aplikowaną doraźnie po ocuceniu władz szkolnych).
    Zasadniczo mój punkt to wykazanie, że ten etap kulturkampfu jest kompletnie nieprzemyślany i się nie broni z pozycji, z których został powołany do życia.
    Trzecią sprawą, w zasadzie prostopadłą do ideologicznych rozkmin, jest to co piszesz, jak ten cyrk jest odbierany przez dzieci. Najwyraźniej opór materii niepalonej na stosach jest spory, co rokuje, że za kilka lat pląsy szczerbatych Maryjek i Weronik z chusteczką zostaną wypchnięte do szkół wyznaniowych. I chwała Cthulhu.

  5. Jak to dobrze, że znów piszesz!

    Kiedyś w Filipince był cykl takich jakby miniatur literackich z podłożem psychologicznym, i w jednej z nich wrażliwa, uduchowiona bohaterka poszła z chłopakiem na cmentarz, chłopak zaczął się ekscytować możliwością zbicia fortuny na sprzedaży przed bramą hot-dogów czy czegoś tam podobnego. Bohaterka była zbulwersowana, czytelniczki razem z nią (no, w każdym razie ja), a jakąś dekadę później pod bramą cmentarza w moim mieście po raz pierwszy zobaczyłam obok zniczy i kwiatów słodycze… A dzisiaj to już nawet gąbkowe jaszczurki na druciku sprzedawali. Zabawki, znaczy.

  6. U nas w szkole był przemarsz, „święci” i „święte” dla identyfikacji nosili w rękach obrazki ze swoim patronem, zajęło to jedną długą przerwę i było dość nieszkodliwe. A później cała gromadka udała się do pobliskiego DPS, gdzie (jak przypuszczam) byli dla pensjonariuszy pewną odmianą w rutynie dnia.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s